Làng gốm Bàu Trúc Ninh Thuận – vẹn nguyên nét độc đáo từ ngàn xưa.

Làng gốm Bàu Trúc nằm ở đâu?

Nằm ven quốc lộ 1A, thuộc địa phận Huyện Phước Dân, tỉnh Ninh Thuận, cách thành phố Phan Rang Tháp Chàm khoảng 10 cây số, làng gốm Bàu Trúc Ninh Thuận là một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á còn tồn tại cho đến ngày nay. Với quy trình chế tác thô sơ, còn mang đậm nét văn hóa Champa từ xa xưa, những sản phẩm gốm truyền thống của người dân làng gốm Bàu Trúc vẫn giữ được hồn tinh túy, vẻ mộc mạc của loại gốm cổ cách đây hàng trăm năm. Hãy cùng “Gốm Chăm” tìm hiểu thêm về dòng gốm độc đáo này nhé.

Lịch sử hình thành làng gốm Bàu Trúc Ninh Thuận

Tên gọi Bàu Trúc chính là do vào năm 1964, sau trận lụt lớn, dân làng dời đến nơi có nhiều trúc, bên cạnh còn có một cái ao nước lớn nên gọi là Bàu Trúc (tiếng Chăm ao hồ được gọi là bàu). Làng Bàu Trúc còn có tên gọi theo tiếng Chăm là Paley Hamu Trok (có nghĩa là “Ma Tro”, hay làng Trũng theo tiếng Việt).

Người Chăm Bàu Trúc  nhận mình là con cháu của Pô Klaong Can – quan cận thần của vua Chăm Pô Klaong Garai (1151-1205). Theo họ chính Pô Klaong Can đã giúp dân làng thoát khỏi cảnh lầm than đói khổ, dẫn dắt dân làng đến định cư ở cánh đồng “Hamu Craok” và dạy người dân đào đất sét làm gốm. Do đó dân làng Bàu Trúc nơi đây coi Pô Klaong Can là ông tổ của nghề gốm, lập đền để thờ ngài. Từ đó về sau cứ “mẹ truyền con nối”, nghề gốm Bàu Trúc còn lưu truyền đến ngày nay.

Những nét độc đáo của gốm Bàu Trúc.

Vuốt bằng tay, xoay bằng mông.

Ở nhiều nơi khác người ta dùng bàn xoay để nặn gốm, còn người dân Chăm nơi đây vẫn dùng đôi tay khéo léo cùng những bước chân đi giật lùi xung quanh khối đất sét hay còn gọi vui là “vuốt bằng tay, xoay bằng mông” để tạo nên những tác phẩm tuyệt vời với mẫu mã phong phú. Phương pháp làm gốm này gần như không thay đổi từ xưa đến nay, và được truyền qua nhiều thế hệ trong cộng đồng người Chăm tại Ninh Thuận. Đây chính là điểm độc đáo của gốm Chăm Bàu Trúc so với làng nghề khác.

Nung củi lộ Thiên

Với sự phát triển của khoa học kỹ thuật ngày nay, những lò nung bằng gạch dần được thay thế bằng lò gas, hay cao cấp hơn là lò điện. Thế nhưng làng gốm Bàu Trúc dường như nằm ngoài dòng chảy của sự tiến bộ ấy, những người thợ nơi đây vẫn còn dùng phương pháp nung cổ xưa từ mấy trăm năm về trước – nung củi lộ thiên. “Gốm Chăm” sẽ bật mí chi tiết hơn về phương pháp nung này ở phần dưới nhé.

Quy trình làm gốm Bàu Trúc.

B1: Lấy đất và xử lý đất

Đất sét làm gốm Bàu Trúc có độ kết dính khá cao được lấy từ những đồng ruộng bên bờ sông Quao, sau khi lấy đất, người dân san phẳng và trồng lúa, nhờ được sông bồi đắp hằng năm, qua thời gian đất sẽ cao lên như cũ. Khi dùng nghệ nhân hòa một lượng nước vừa đủ để đất nhão ra, sau đó trộn nhuyễn với cát ( tỉ lệ 1:1 ) công đoạn nhồi đất được làm kĩ để loại bỏ tạp chất, tránh nứt vỡ khi nung sản phẩm.

B2: Tạo hình sản phẩm

Nghệ nhân vo tròn một khối đất đặt lên hòn kê (một khối trụ) sau đó dùng tay vuốt kết hợp đi giật lùi để tạo phần đáy sản phẩm. Tiếp theo nghệ nhân dùng khối đất mới, lăn hai tay với nhau tạo thành một lọn đất ( con trạch) rồi nối vào phần đáy ban đầu. Cứ thế dưới đôi bàn tay tài hoa, khối đất vô tri dần thay đổi thành muôn hình vạn trạng, từ những chiếc bình chạm hoa văn độc đáo của vỏ sò, ốc, viên sỏi…đến những chiếc lu, nồi, lò được sử dụng sinh hoặc hằng ngày đều được những nghệ nhân Chăm khéo léo tạo thành.

B3: Nung gốm Bàu Trúc

Sản phẩm sau khi được phơi khô tự nhiên dưới ánh nắng mặt trời sẽ được mang đi nung. Gốm Bàu Trúc được nung lộ thiên nghĩa là không dùng lò nung mà nung trên nền đất. Vật liệu dùng để nung là củi, rơm, trấu. Người thợ xếp một lớp củi theo hình chữ nhật, kích thước tùy vào mẻ nung nhiều hay ít, cao khoảng 20-30cm, sau đó xếp gốm lên trên, cách xếp gốm cũng cần phải có kĩ thuật, kinh nghiệm. Sản phẩm lớn được xếp ở dưới, sản phẩm nhỏ ở trên, khéo léo không cho không gian trống giữa các sản phẩm lớn, tránh khi củi cháy sản phẩm bị rơi vỡ.

Gốm được xếp ngay ngắn nghệ nhân thêm một ít củi nhỏ lên trên sau đó phủ một lớp rơm dày, tiếp đến đổ thêm lớp trấu mỏng rồi dùng cây đập rơm xung quanh để nén chặt lại với nhau. Khi nung gốm, lớp tro bên ngoài tạo thành lớp áo giữ cho nhiệt độ bên trong ổn định để nung chín gốm. Thời gian nung khoảng 5-6 tiếng, có thể hơn nếu có sản phẩm lớn. Cách nung này làm cho gốm tiếp xúc trực tiếp với củi, và lửa nung nhiều oxi tạo ra các vệt cháy xém, loang đen, nâu đặc trưng mang dấu ấn riêng biệt của gốm Chăm. 

Sản phẩm gốm Bàu Trúc Ninh Thuận

Những năm trước sản phẩm truyền thống được sản xuất nhiều như lò đất, nồi niêu, ấm chén, lò bánh căn, bánh xèo…những phù điêu, tượng mang văn hóa chăm: Apsara, thần Shiva, Vinsu, Brahma, Garuda, Ganesha, vua Pô Rômê…Tuy nhiên gần đây, để phù hợp thị hiếu người tiêu dùng hiện đại, sản phẩm gốm Chăm cũng dần thay đổi kiểu dáng, chủng loại và có tính thẩm mỹ cao hơn, nghệ nhân buộc phải thay đổi tư duy, cải tiến kiểu dáng, sáng tạo mẫu mã mang hơi hướng hiện đại nhiều hơn. Hiện nay hàng ngàn sản phẩm mới, hoa văn độc đáo gồm gốm mỹ nghệ, gốm trang trí, gốm lưu niệm tại làng gốm Bàu Trúc đã được xuất đi khắp trong nước và ngoài nước, tùng bước khẳng định vị thế trong ngành gốm thủ công, xứng đáng là di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam được Unessco công nhận.
Bạn có thể tham khảo một số sản phẩm do Gốm Chăm sản xuất như:

• Tượng gốm chăm
• Lọ gốm
• Đèn gốm
• Gốm gia dụng nhà bếp
• Thác gốm tiểu cảnh
• Phù điêu
• Lu, chum gốm
• Chậu gốm
• Sản phẩm phong thủy
• Sản phẩm khác